Eiretentie en legnood (deel 1): de manuele oplossing.
Tijdens de levensloop van mens en dier zijn er een aantal verplichte passages of hinderpalen die (soms) moeilijk te nemen zijn en die tevens tot problemen kunnen leiden, ja zelfs tot de dood toe. De geboorte is zulk een - letterlijke en figuurlijke - “bottle neck”. In de diersoorten die ons hier aanbelangen nl. de ovipare reptielen, is deze geboorte ontdubbeld samen met de eraan gekoppelde problemen. Er is namelijk de bottle neck van het eileggen en de bottle neck van het uitkippen (= term waarmee bedoeld wordt: levend uit de eischaal komen).
In deze reeks van 3 artikelen zal ik enkele van de problemen behandelen rondom de moeilijke eileg en hun eventuele oplossingen. Daarom werd gekozen om de 3 klassieke behandelingen per artikel op te delen : de manuele oplossing (deel 1); de medicamenteuze oplossing (deel 2) en de chirurgische oplossig (deel 3).
Laat ons eerst afspreken dat ik de term “ei-retentie” gebruik om alle problemen te omschrijven die zich rondom een abnormale eileg situeren. In medische termen : dystocia. Het is niet de bedoeling om alle mistoestanden van het vrouwelijke geslachtsapparaat bij reptielen te ontrafelen, gaande van eierstok over eileider tot cloaca. Het is echter wel de bedoeling om jullie ervan te overtuigen om uw dier(en) grondig te observeren en op tijd medische hulp in te roepen. Inderdaad, in veel gevallen van ei-retentie, zoekt men medische tussenkomst als het VEEL te laat is. Hoe dikwijls worden volledig uitgeputte dieren - die reeds dagen en weken aan het persen zijn - in de praktijk aangeboden! Medische hulp is in deze gevallen meestal ontoereikend, want zonder de aktieve hulp van het moederdier is een normale eileg uitgesloten. En zelfs als men de eieren uit het moederdier kan halen, sterft dikwijls het moederdier van totale uitputting.
Naast het op tijd aanbieden van moederdieren die einde dracht zijn zou ik tevens een lans willen breken voor de arbeidsmiddelen en arbeidsomstandigheden van dierenartsen.
Dierenartsen zijn geen helderzienden. Ik bedoel hiermee dat ze geen diagnoses langs de telefoon kunnen stellen. Ik bedoel hiermee dat ze ook niet dwars door het dier kunnen kijken. Daarom hebben we technische apparatuur nodig zoals RX, echo, scan, endoscopie enz.
Echter deze toestellen en technieken zijn vrij duur en moeten bovenop het honoraria aangerekend worden. In de praktijk komt het erop neer:
- als men zich een exotisch dier aanschaft moet men - alvorens het dier in huis is - zich informeren welke dierenarts zich over dit dier wil of kan ontfermen. (veel te dikwijls zoekt men in paniek een DA op als het dier doodziek -of zelfs- reeds dood is).
- naast de aanschaf van het dier en de inrichting van zijn leefomgeving moet een bepaald budget opzij gezet worden voor enerzijds zijn voeding en anderzijds voor eventuele medische kosten (geldt trouwens voor alle huisdieren). Indien men zich niet aan deze elementaire regel kan houden zou men geen dieren mogen houden. Zo simpel is dat! (Dit is een hint naar Vrederechters die menen dat dierenartsen alleen van gezonde lucht leven en die dierenartsenpraktijken verwarren met liefdadigheidsinstellingen. Ter verduidelijking : ik noem Roland en niet Laurent!)
Ei-retentie komt bij alle reptielsoorten voor: hagedissen, slangen, crocodilachtigen, maar de hoofdprijs gaat naar de schildpadden. De oorzaak van dystocia kunnen veelvuldig zijn, gaande van: misvormde eieren; te grote eieren; aan elkaar gekleefde eieren; gebroken eieren; inerte eileiders (= geen / weinig / flauwe contracties om de eieren uit te stulpen); te nauwe doorgang van de cloaca; bekkenmisvormingen; bloedvatruptuur in de eierstok of de eileider; etter in de eileider (pyosalpingitis) tot………..(dikwijls de hoofdreden) het niet aanwezig zijn van een geschikte aflegplaats met het nodige substraat, aangepaste vochtigheid, optimale temperatuur, correcte photoperiode enz. In dit laatste geval zoeken deze moederdieren dagen en weken om een geschikte nestplaats te vinden. Zolang ze deze niet gevonden hebben zal er vanuit de hypofyse (deel vd hersenen) geen hormoonsignaal komen om de expulserende contracties van de eileider op gang te brengen. Bijgevolg: deze eieren blijven ter plaatse in de eileider; de inwendige slijmvliezen van de eileider produceren minder slijm waardoor de eieren vaster komen te zitten. De viscieuse cirkel is begonnen!
Het is dus van opperste belang om van elk van uw dieren -op voorhand - te weten aan welke specifieke criteria de legplaats moet voldoen en deze zo goed mogelijk na te bootsen.
Van zodra het dier de partusperiode nadert zal het deze legplaats gaan opzoeken en in de meeste gevallen uitgraven. Let op : sommige reptielen bvb. chameleonsoorten graven hun eieren tot soms 30 cm diep, daar waar het diertje slechts 6 cm groot is! Ikzelf heb voor chameleons een speciale “leg-terrarium” waarbij het bodemgedeelte ook uit glas bestaat (ongeveer 40 cm diep) en dus volledig gevuld met aarde. Het bovengrondse gedeelte is amper even hoog. Van zodra ik zie dat een chameleon in zijn normaal terrarium naar de bodem zakt en graafpogingen onderneemt verhuist hij naar de “leg-terrarium”. In meer dan 90 % van de gevallen graven ze leggangen in de hoeken van het terrarium. Door ze te observeren en tevens doorheen het glas, kan ik dikwijls de ei-afleg zien gebeuren of althans de gangen en de eitjes zien liggen.
In het geval de ei-afleg te lastig, te langdurig of onproductief is; met andere woorden: indien legnood optreedt, moet men hulp inroepen.
Hoe verwonderlijk het ook mag klinken, de handmatige verlossing is waarschijnlijk de moeilijkste. Velen vermoeden dat - bvb. bij slangen - het te vergelijken valt met het leegknijpen van een tube tandpasta. Het is dus alles behalve dat! Het is een techniek waarbij een perfecte kennis vereist is van de anatomie en meer bepaald van het verlossingssysteem; een parate kennis van de physiologie en meer bepaald van de eileg en waarbij een massale ervaring en kennis is vereist van “wat er kan mislopen”.
Vooaleer tussenbeide te komen is het essentieel om de reden van de legnood te bepalen. Door observatie, palpatie, radio- en echografie, endoscopie of inwendige palpatie bij grotere diersoorten kunnen een aantal fysieke redenen voor de legnood gevonden worden. Om er maar enkele te noemen: te grote eieren, gedraaide eileider, aan elkaar geklitte eieren, bekkenmisvormingen en gebroken eieren. Dit laatste komt geregeld voor bij schildpadden doordat de mannetjes verder met de wijfjes blijven paren; zelfs al zijn ze aan de eileg toe. Als men weet, enerzijds hoe brutaal en agressief sommige schildpadmannetjes tewerkgaan bij de paring en anderzijds hoe hard een schildpadpenis kan zijn dan is het niet verwonderlijk dat het “eerste ei” (of de “eerste eieren”) doorboord wordt. De brokstukken van de eischelp beschadigen op hun beurt de eileider en hoe meer het moederdier perst om de zaak uit te werpen hoe meer de brokstukken zich vastzetten in de eileider en hem zelfs doorboren. Op dat ogenblik vloeit de ei-inhoud niet alleen in de eileider maar loopt ze ook in de buikholte (door de snede in de eileider). Zowel het eigeel als de eiwitalbumines veroorzaken enorme ontstekingsreacties in de buikholte die de dood van het dier veroorzaken. Heel uitzonderlijk kan -bij een zeer vroege diagnose- (door RX en een punctie van het buikvocht met microscopische bevestiging) door een operatieve buikspoeling de -anders- onomkeerbare ontsteking verhinderd worden.
Voor alle andere obstructies is men aangewezen op het uit- en inwendig repositioneren (of ontkoppelen) van de eieren en de expulsie te helpen. Afhankelijk van het geval zal men zonder verdoving, ofwel met epidurale, lokale of algemene verdoving werken. Uitwendig werkt men bij slangen thv. de cloaca en het eerste ei; bij hagedissen en crocodilachtigen thv. de liesstreek en bij schildpadden in de liesstreek (opening in het schild waaruit achterpoot verschijnt).
Bij een inwendig onderzoek gaat men via een-met-glijmiddel-ingestreken vinger, hand of arm via de cloaca de eileider opzoeken om een eventuele repositie uit te voeren. Met een forceps kan men dan trachten om het eerste ei te verwijderen. Soms moet het eerste ei opzettelijk gebroken worden om alzo de brokstukken er manueel uit te halen en de weg vrij te maken voor egg nr 2.
Zoals jullie waarschijnlijk begrepen hebben is het zelfs voor ervaren praktijkartsen niet steeds eenvoudig om deze job tot een goed einde te brengen. Denk maar aan de enorme kracht die schildpadden kunnen opbrengen bij het intrekken van hun achterpoten. Of bij het sluiten van het schild bij doosschildpadden. Des te meer als er geboortepijnen mee gemoeid zijn! Indien op dat ogenblik je vinger of je hand (bij reuzeschildpadden) geklemd geraakt tussen poot en schild dan is die op zijn minst gebroken, als niet verpletterd.
Een laatste belangrijke opmerking. Legnood oplossen is een delicate handeling die enkel uitgevoerd kan worden door ervaren specialisten. Het is onnodig om deze problematiek nog te verergeren door er als leek zelf aan te beginnen en als “alles om zeep” is medische hulp in te roepen. Het weze klaar en duidelijk dat ik weiger tussen te komen indien duidelijk gebleken is dat lekenhandelingen (ook medicamenteus) de eilegproblemen hebben verergerd.
Mariakerke 05.10.2008
Post Scriptum: Foto’s en tekst van de Entropy website zijn de exclusieve eigendom van Dr. Roland BRAKEL en mogen noch gecopieerd worden, noch geheel of gedeeltelijk bewerkt worden zonder de toestemming van Dr. Roland BRAKEL en de betaling van een licentie-bijdrage. Alle gegevens en beelden zijn beschermd door de Belgische en internationale auteursrecht-wetgeving. Meer in het bijzonder: geen enkel beeld is vrij voor het publieke domein. Meerdere watermerken beschermen de foto’s en laten toe om een schending van het auteursrecht te detecteren. Niet toegestaan gebruik zal gerechterlijk vervolgd worden.
Auteur: Roland Brakel
Categorie: Algemeen
Geplaatst op October 6, 2008 om 16:52